रागावलेली नाही, फक्त थकलेली

तेहतीस वर्षांची सना हैदराबादमध्ये अकाउंटंट म्हणून काम करायची. जवळजवळ आठवडाभर ती जिला 'एक मूड' म्हणायची त्यात होती. ती रिक्षाचालकावर चिडली, सहकाऱ्यांकडे डोळे फिरवले आणि सगळे आपल्या विरोधात आहेत असे तिला वाटू लागले. तिचा प…

तेहतीस वर्षांची सना हैदराबादमध्ये अकाउंटंट म्हणून काम करायची. जवळजवळ आठवडाभर ती जिला 'एक मूड' म्हणायची त्यात होती. ती रिक्षाचालकावर चिडली, सहकाऱ्यांकडे डोळे फिरवले आणि सगळे आपल्या विरोधात आहेत असे तिला वाटू लागले. तिचा पती फैसलने काय झाले ते विचारले, आणि ती म्हणाली, 'काही नाही. मला फक्त राग आलाय.'

जेवताना फैसलने काहीतरी वेगळे विचारले: 'तुला ते शरीरात कुठे जाणवते?' सनाने विचार केला. तिचा जबडा घट्ट होता, खांदे आकसले होते, पोटात पोकळी जाणवत होती. 'मला वाटते मी रागापेक्षा जास्त थकले आणि काळजीत आहे,' ती म्हणाली. प्रकल्पाची मुदत आल्यापासून ती रात्री पाच तासच झोपत होती आणि बहुतेक दिवस दुपारचे जेवण टाळत होती, हे तिच्या लक्षात आले.

फैसलने त्याने वाचलेली एक कल्पना समजावली: भावना (इमोशन) ही रागाच्या किंवा भीतीच्या झटक्यासारखी शरीराची जलद प्रतिक्रिया असते. अनुभूती (फीलिंग) म्हणजे आपण मनात तिचा काय अर्थ लावतो. मनःस्थिती (मूड) ही तास किंवा दिवस टिकणारी, पार्श्वभूमीतील दीर्घ अवस्था असते, जी आपण प्रत्येक गोष्टीचा अर्थ कसा लावतो त्याला रंग देते. सनाची चिडचिडी मनःस्थिती अंशतः झोपेचा अभाव आणि भुकेमुळे होती, आणि 'मला कोणी मान देत नाही' यासारखे तिचे विचार त्यात तेल ओतत होते.

तिने भावनेला अधिक नेमक्या शब्दात नाव देण्याचा प्रयत्न केला: 'भारावून गेलेली'. तिने व्यवस्थित दुपारचे जेवण घेतले, अकरा वाजेपर्यंत झोपली आणि तिला कशाची काळजी वाटत आहे ते लिहून काढले. तीन दिवसांनंतर मनःस्थिती सुधारली. तिने फैसलला सांगितले की भावनेला नाव देणे म्हणजे अंधाऱ्या खोलीत दिवा लावल्यासारखे होते. उदास किंवा चिडचिडी मनःस्थिती आठवडोन्आठवडे टिकली, तर ती डॉक्टरांशी बोलेल यावर त्यांचे एकमत झाले.

ते कसे ओळखावे

• कोणत्याही एका स्पष्ट कारणाशिवाय तास किंवा दिवस टिकणारी चिडचिडी किंवा निरुत्साही मनःस्थिती.

• घट्ट जबडा, डोकेदुखी, पोटात ताण किंवा जडपणा यांसारखी शारीरिक लक्षणे.

• अनेक वेगवेगळ्या भावनांसाठी 'ठीक' किंवा 'राग' यांसारखे ढोबळ शब्द वापरणे.

• मनःस्थितीला खतपाणी घालणारी अपुरी झोप, टाळलेले जेवण किंवा ताण.

• आठवडोन्आठवडे टिकणारी आणि काम किंवा घरावर परिणाम करणारी मनःस्थिती, जिच्यासाठी तज्ज्ञांच्या मदतीची गरज असते.

ही कथा काय स्पष्ट करते

भावना, अनुभूती, विचार आणि मनःस्थिती यांतील फरक ही कथा दाखवते. भावनिक जाणीव ती स्पष्ट करते: भावनेला नेमके नाव देणे, ती शरीरात कुठे आहे हे लक्षात घेणे आणि मनःस्थिती कशामुळे घडते ते ओळखणे.

संभाव्य मूळ कारणे

• सहनशक्ती कमी करणारा झोपेचा अभाव आणि टाळलेले जेवण.

• कामाचा ताण आणि न बोललेली काळजी.

• इतरांच्या कृतींचा कठोर अर्थ लावणारे विचार.

• मनःस्थितीवर परिणाम करणारे संप्रेरक, आरोग्य किंवा आयुष्याच्या टप्प्यातील बदल.

• भावना अस्पष्ट ठेवणारा मर्यादित भावनिक शब्दसंग्रह.

काय करावे

1. थांबा आणि नेमका शब्द वापरून विचारा, 'मला नक्की काय वाटत आहे?'

2. शारीरिक संकेत लक्षात घ्या: जबडा, छाती, पोट, खांदे.

3. मूलभूत गोष्टी तपासा: झोप, अन्न, पाणी, हालचाल.

4. काळजीचे ओझे कमी करण्यासाठी ती लिहून काढा.

5. खऱ्या भावनेबद्दल विश्वासू व्यक्तीशी बोला.

6. उदास किंवा चिडचिडी मनःस्थिती आठवडोन्आठवडे टिकल्यास तज्ज्ञांची मदत घ्या.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• मनःस्थितीतील बदल दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकल्यास किंवा शारीरिक लक्षणांसह आल्यास फॅमिली डॉक्टर.

• ताण आणि भावनिक जाणिवेबद्दल मदतीसाठी समुपदेशक.

• मनःस्थितीच्या समस्या पुन्हा पुन्हा येत असल्यास किंवा नात्यांवर परिणाम करत असल्यास क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट.

• उदास मनःस्थिती खोल असल्यास किंवा निराशेसह आल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• हळुवार स्वरात खुले प्रश्न विचारा: 'तुला ते शरीरात कुठे जाणवते?'

• आग्रह न धरता शब्द सुचवा: 'हा रागापेक्षा थकवा किंवा काळजी असू शकेल का?'

• ऐका आणि सुधारण्याची घाई करू नका.

• 'तू अतिरेकी प्रतिक्रिया देत आहेस' असे म्हणणे टाळा.

• स्वतःचा अनुभव सांगा: 'गेल्या आठवड्यात मलाही असे वाटले होते, आणि ते झोपेच्या अभावामुळे होते.'

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका