सत्तराव्या वर्षी चित्रकला शिकताना

एकाहत्तर वर्षांचे हरिदास कोलकात्यात रेल्वेतून निवृत्त झाले आणि त्यांना दिवस विचित्रपणे रिकामे वाटू लागले. चष्मा कुठे ठेवला ते ते विसरू लागले आणि आपले मन ढासळत आहे अशी त्यांना काळजी वाटू लागली. 'मेंदू जुन्या दोरासारखा असत…

एकाहत्तर वर्षांचे हरिदास कोलकात्यात रेल्वेतून निवृत्त झाले आणि त्यांना दिवस विचित्रपणे रिकामे वाटू लागले. चष्मा कुठे ठेवला ते ते विसरू लागले आणि आपले मन ढासळत आहे अशी त्यांना काळजी वाटू लागली. 'मेंदू जुन्या दोरासारखा असतो,' ते आपल्या नातवाला, ईशानला म्हणाले. 'एकदा तो उसवला की संपले.'

नुकतेच शाळेत मेंदूबद्दल शिकलेला ईशान सहमत झाला नाही. त्याने समजावले की मेंदू स्थिर नसतो. 'सर म्हणतात तो प्लॅस्टिक असतो. आपण नव्या गोष्टी शिकतो तेव्हा, अगदी म्हातारपणीही, तो नवे संबंध जोडतो.' हरिदास हसले पण त्यांनी आव्हान स्वीकारले. दोघेही शनिवारी सकाळच्या एका समुदाय कला वर्गात दाखल झाले. पन्नास वर्षांत ब्रश हातात न धरलेल्या हरिदासांनी पहिल्या दिवशी एक वाकडातिकडा आंबा काढला.

ते जात राहिले. ते रोज सकाळी चालू लागले, नियमित जेवू लागले, आणि मन धूसर करणारे संध्याकाळचे पेग त्यांनी सोडले. त्यांच्या मुलीने ते दहा वाजेपर्यंत झोपतील याचा आग्रह धरला. ती त्यांना फॅमिली डॉक्टरकडेही घेऊन गेली, ज्यांनी त्यांचा रक्तदाब, दृष्टी आणि श्रवण तपासले, आणि स्मृतीबद्दल त्यांच्याशी बोलले. डॉक्टरांनी सांगितले की वयानुसार अधूनमधून विसरणे सामान्य आहे, विशेषतः अपुरी झोप आणि कमी हालचाल असताना, पण वाढता गोंधळ, ओळखीच्या ठिकाणी हरवणे किंवा दैनंदिन कामांत अडचण यांसाठी तज्ज्ञाकडून योग्य तपासणी करणे आवश्यक आहे.

वर्षअखेरीस हरिदासांच्या आंब्याचे बाजाराच्या दृश्यात रूपांतर झाले होते. त्यांची स्मृती अजूनही अधूनमधून दगा द्यायची, पण त्यांना अधिक तल्लख आणि उद्देशपूर्ण वाटू लागले होते, आणि एक योजना असल्यामुळे कुटुंबालाही अधिक शांत वाटत होते.

ते कसे ओळखावे

• अधूनमधून वस्तू इकडेतिकडे ठेवणे आणि स्मृतीबद्दल काळजी.

• विचारशक्ती धूसर करू शकणारी कमी झालेली हालचाल, अपुरी झोप किंवा दारू.

• वयानुसार मेंदू बदलू किंवा सुधारू शकत नाही ही भीती.

• तज्ज्ञांच्या आढाव्याची गरज असलेली धोक्याची लक्षणे: ओळखीच्या ठिकाणी हरवणे, तेच तेच प्रश्न विचारणे, दैनंदिन कामांत अडचण, व्यक्तिमत्त्वात बदल.

• समस्या महिन्यागणिक हळूहळू वाढत आहेत का.

ही कथा काय स्पष्ट करते

ही कथा मेंदूची लवचीकता (प्लॅस्टिसिटी) दाखवते: मेंदू कोणत्याही वयात नवे संबंध जोडू शकतो आणि शिकू शकतो. मेंदूच्या काळजीच्या साध्या सवयीही ती दाखवते: झोप, हालचाल, दारू मर्यादित ठेवणे आणि मानसिक व सामाजिकदृष्ट्या सक्रिय राहणे.

संभाव्य मूळ कारणे

• निवृत्तीनंतर दैनंदिन रचना हरवणे.

• स्मृती आणि लक्षावर परिणाम करणारी अपुरी झोप, कमी हालचाल आणि दारू.

• उच्च रक्तदाब, कमी ऐकू येणे किंवा कमी दिसणे यांसारख्या उपचार न झालेल्या समस्या.

• स्मृतीच्या त्रासासारखे दिसू शकणारे उदास मन किंवा एकाकीपणा.

• वयानुसार होणारे नैसर्गिक, सौम्य बदल, आणि कधीकधी सुरुवातीचा स्मृतिविकार.

काय करावे

1. तुम्हाला आवडणारी एखादी नवी गोष्ट शिका, जसे कला, संगीत, एखादी भाषा किंवा हस्तकला.

2. रोज हालचाल करा, अगदी चालून का होईना, आणि झोपेच्या वेळा नियमित ठेवा.

3. दारू मर्यादित ठेवा आणि रक्तदाबासारख्या इतर आरोग्य समस्यांची तपासणी करत राहा.

4. कुटुंब, मित्र आणि समुदायाशी सामाजिकदृष्ट्या जोडलेले राहा.

5. महत्त्वाच्या वस्तूंसाठी टिपणे, कॅलेंडर आणि ठरावीक जागा वापरा.

6. विसरभोळेपणा दैनंदिन जीवनात अडथळा आणू लागल्यास डॉक्टरांना भेटा.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• रक्तदाब, दृष्टी, श्रवण आणि मनःस्थिती यांसह सर्वसाधारण तपासणीसाठी फॅमिली डॉक्टर.

• स्मृतीच्या समस्या वाढत असल्यास किंवा दैनंदिन कामांवर परिणाम करत असल्यास न्यूरोलॉजिस्ट किंवा वृद्धरोगतज्ज्ञ.

• उदास मन, एकाकीपणा किंवा काळजी असल्यास क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट किंवा समुपदेशक.

• स्वावलंबनाला आधार देणाऱ्या व्यावहारिक दिनचर्यांसाठी ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• आदराने बोला आणि वडीलधाऱ्या व्यक्तीला कधीही लहान मुलासारखे वागवू नका.

• 'शनिवारी आपण हे एकत्र करूया. तुमच्यासोबत शिकायला मला आवडेल.' असे म्हणून पाहा.

• तेच तेच प्रश्न विचारले तरी संयम ठेवा आणि शांतपणे उत्तर द्या.

• इतरांसमोर प्रत्येक छोटी चूक दुरुस्त करणे टाळा.

• नेमक्या कौतुकाने प्रोत्साहन द्या: 'तुमचे चित्र खरोखर सुधारले आहे.'

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका