मुख्य संज्ञांची शब्दसूची

A ते C

• ॲक्सेप्टन्स अँड कमिटमेंट थेरपी (ACT): एक संवाद-उपचार जो लोकांना कठीण विचार आणि भावनांसाठी जागा करायला शिकवतो, आणि सोबतच ज्या गोष्टींना ते महत्त्व देतात त्यांच्या दिशेने कृती करायला शिकवतो.

• समायोजन विकार (ॲडजस्टमेंट डिसऑर्डर): नोकरी जाणे, स्थलांतर किंवा ब्रेकअप यांसारख्या आयुष्यातील बदलावरची तीव्र किंवा टिकून राहणारी ताण-प्रतिक्रिया, जी अपेक्षेपेक्षा तीव्र असते आणि दैनंदिन जीवनावर परिणाम करते.

• ॲगोराफोबिया: जिथून सुटका कठीण असू शकते किंवा मदत उपलब्ध नसू शकते अशा ठिकाणांची किंवा परिस्थितींची तीव्र भीती, जसे गर्दी, सार्वजनिक वाहतूक किंवा मोकळ्या जागा.

• ॲनहेडोनिया: एकेकाळी आवडणाऱ्या गोष्टींमध्ये आनंद किंवा रस वाटण्याची क्षमता हरवणे. हे नैराश्याचे सामान्य वैशिष्ट्य आहे.

• नैराश्यविरोधी औषध (ॲन्टिडिप्रेसंट): मुख्यतः नैराश्य आणि चिंता विकारांसाठी वापरले जाणारे औषध. त्याचे अनेक प्रकार आहेत आणि प्रत्येक थोड्या वेगळ्या पद्धतीने काम करतो.

• मनोविकृतीविरोधी औषध (ॲन्टिसायकोटिक): मुख्यतः सायकोसिसवर उपचार करण्यासाठी आणि काही स्थितींमध्ये मनःस्थिती स्थिर करण्यास मदत करण्यासाठी वापरले जाणारे औषध.

• चिंता विकार (ॲन्झायटी डिसऑर्डर): अशी स्थिती ज्यात भीती किंवा काळजी अतिरिक्त असते, दीर्घकाळ टिकते आणि आयुष्यात अडथळा आणते.

• मूल्यमापन (असेसमेंट): एखाद्या व्यक्तीची लक्षणे, इतिहास आणि बलस्थाने यांबद्दल माहिती गोळा करण्याची प्रक्रिया, ज्यामुळे तज्ज्ञाला काय घडत आहे ते समजू शकते.

• आसक्ती (ॲटॅचमेंट): मूल आणि त्याची काळजी घेणाऱ्यांमधील भावनिक बंध, जो पुढे व्यक्ती नाती कशी जोडते याला आकार देतो.

• अटेन्शन-डेफिसिट/हायपरॲक्टिव्हिटी डिसऑर्डर (ADHD): दुर्लक्ष, अतिचंचलता आणि आवेगशीलतेचे सततचे नमुने असलेली एक न्यूरोडेव्हलपमेंटल स्थिती.

• ऑटिझम स्पेक्ट्रम: संवाद, सामाजिक संवाद, संवेदी अनुभव आणि दिनचर्येतील लवचीकपणा यांवर परिणाम करणारा एक न्यूरोडेव्हलपमेंटल फरक.

• वर्तनात्मक सक्रियता (बिहेविअरल ॲक्टिव्हेशन): उदास मनःस्थिती असलेल्या लोकांना टप्प्याटप्प्याने आनंददायक आणि अर्थपूर्ण उपक्रमांत पुन्हा सहभागी होण्यास मदत करणारी उपचार पद्धत.

• बायपोलर डिसऑर्डर: नैराश्याचे प्रसंग आणि असाधारणपणे उंचावलेल्या किंवा चिडचिड्या मनःस्थितीचे (मॅनिया किंवा हायपोमॅनिया) प्रसंग असलेली मनःस्थितीची स्थिती.

• बर्नआउट: दीर्घकाळ न हाताळलेल्या ताणामुळे येणारी थकव्याची, निरुत्साहाची आणि कमी कार्यक्षमतेची अवस्था, जी सहसा काम किंवा शुश्रूषेशी जोडलेली असते.

• केस मॅनेजर: सतत गरजा असलेल्या व्यक्तीसाठी सेवा, भेटी, निवास आणि लाभ यांचे समन्वय करणारा व्यावसायिक.

• कॅटॅटोनिया: अशी अवस्था ज्यात व्यक्ती असाधारणपणे स्थिर, मूक किंवा प्रतिसादहीन असू शकते, किंवा असामान्य पुनरावृत्त हालचाली दाखवू शकते. याला वैद्यकीय लक्षाची गरज असते.

• क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट: मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचे मूल्यमापन करण्यासाठी आणि संवाद-उपचार देण्यासाठी मानसशास्त्रात प्रशिक्षित व्यावसायिक.

• कॉग्निटिव्ह बिहेविअरल थेरपी (CBT): विचार, भावना आणि कृती यांना जोडणारा आणि अनुपयोगी नमुने बदलण्यासाठी व्यावहारिक कौशल्ये शिकवणारा एक संरचित, अल्पकालीन उपचार.

• संज्ञानात्मक विकृती (कॉग्निटिव्ह डिस्टॉर्शन): विचार करण्याची सवयीची, पूर्वग्रहदूषित पद्धत, जसे की आपत्ती कल्पणे किंवा काळे-पांढरे विचार.

• सह-उद्भवणारे विकार (को-ऑकरिंग डिसऑर्डर्स): एकाच वेळी असलेल्या दोन किंवा अधिक स्थिती, उदाहरणार्थ नैराश्य आणि व्यसनाची समस्या.

• सक्ती (कम्पल्शन): एखादे पुनरावृत्त वर्तन किंवा मानसिक कृती जी करण्यास व्यक्तीला भाग पडल्यासारखे वाटते, बहुतेकदा ऑब्सेशनमुळे होणारा त्रास कमी करण्यासाठी.

• समुपदेशक (काउन्सेलर): संवाद आणि मार्गदर्शनाद्वारे आयुष्यातील समस्या, भावना आणि नाती यांबाबत लोकांना आधार देणारा प्रशिक्षित व्यावसायिक.

• आपत्कालीन मदत (Emergency help): एक मोफत किंवा कमी खर्चाची फोन, टेक्स्ट किंवा चॅट सेवा जिथे प्रशिक्षित लोक भावनिक त्रासात असलेल्या व्यक्तीला आधार देतात.

D ते H

• भ्रम (डिल्युजन): स्पष्ट पुरावा दाखवल्यानंतरही न बदलणारी, आणि व्यक्तीच्या संस्कृती किंवा श्रद्धेने स्पष्ट न होणारी, दृढपणे धरलेली खोटी समजूत.

• डिमेन्शिया: स्थितींचा एक गट ज्यात स्मृती, विचार आणि दैनंदिन कार्य सामान्य वृद्धत्वात अपेक्षित असते त्यापेक्षा जास्त ढासळते.

• नैराश्य (मेजर डिप्रेसिव्ह डिसऑर्डर): सततची उदास मनःस्थिती किंवा रस हरवणे, आणि सोबत झोप, भूक, ऊर्जा, एकाग्रता आणि स्वतःच्या किमतीच्या भावनेत बदल यांनी ओळखली जाणारी स्थिती.

• डायलेक्टिकल बिहेविअर थेरपी (DBT): सजगता, त्रास सहन करणे, भावनांचे नियमन आणि परस्परसंबंधातील परिणामकारकता शिकवणारा कौशल्याधारित उपचार.

• निदान (डायग्नोसिस): व्यक्तीच्या लक्षणांचे सर्वोत्तम स्पष्टीकरण कोणती स्थिती देते याबद्दल तज्ज्ञाचा निष्कर्ष.

• DSM-5-TR: डायग्नॉस्टिक अँड स्टॅटिस्टिकल मॅन्युअल ऑफ मेंटल डिसऑर्डर्स, अमेरिकन सायकिॲट्रिक असोसिएशनने प्रकाशित केलेली, मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाणारी मार्गदर्शिका.

• विघटन (डिसोसिएशन): स्वतःपासून, स्वतःच्या शरीरापासून किंवा सभोवतालापासून अलिप्त वाटणे, जणू काही गोष्टी अवास्तव आहेत किंवा तुम्ही बाहेरून पाहत आहात.

• डोपामाइन: प्रेरणा, बक्षीस, हालचाल आणि लक्ष यांत सहभागी असलेले मेंदूतील रसायन.

• इलेक्ट्रोकन्व्हल्सिव्ह थेरपी (ECT): भूल देऊन दिला जाणारा वैद्यकीय उपचार, जो तीव्र नैराश्य आणि काही इतर गंभीर स्थिती असलेल्या लोकांना मदत करण्यासाठी अल्पकालीन विद्युत उत्तेजनेचा वापर करतो.

• भावनिक नियमन (इमोशनल रेग्युलेशन): भावनांची तीव्रता आणि अभिव्यक्ती लक्षात घेण्याची, समजून घेण्याची आणि हाताळण्याची क्षमता.

• EMDR (Eye Movement Desensitisation and Reprocessing): मुख्यतः आघातासाठी वापरला जाणारा संरचित उपचार, जो मेंदूला त्रासदायक आठवणींवर पुन्हा प्रक्रिया करण्यास मदत करतो.

• सहानुभूती (एम्पथी): दुसऱ्या व्यक्तीच्या भावना समजून घेणे आणि त्यात सहभागी होणे.

• एक्सपोजर थेरपी: अशी पद्धत ज्यात व्यक्ती भीती वाटणाऱ्या परिस्थितींना किंवा आठवणींना भीती ओसरेपर्यंत हळूहळू आणि सुरक्षितपणे सामोरी जाते.

• फ्लॅशबॅक: आघातजन्य घटनेचा, जणू ती पुन्हा घडत आहे असा, स्पष्ट पुनर्अनुभव.

• सामान्यीकृत चिंता विकार (जनरलाइज्ड ॲन्झायटी डिसऑर्डर - GAD): रोजच्या अनेक गोष्टींबद्दल सतत, नियंत्रणात आणण्यास कठीण अशी काळजी, सोबत शारीरिक ताण आणि अस्वस्थता.

• मतिभ्रम (हॅल्युसिनेशन): जे तिथे नाही ते जाणवणे, जसे आवाज ऐकू येणे किंवा इतरांना दिसत नाहीत अशा गोष्टी दिसणे.

• हायपोमॅनिया: मॅनियापेक्षा सौम्य स्वरूपाची उंचावलेली मनःस्थिती आणि ऊर्जा, दैनंदिन कार्यावर कमी परिणाम करणारी, बायपोलर II डिसऑर्डरमध्ये दिसणारी.

• हायपोथॅलॅमिक-पिट्युटरी-ॲड्रिनल (HPA) अक्ष: मेंदू आणि ॲड्रिनल ग्रंथींना जोडणारी शरीराची मुख्य ताण-संप्रेरक प्रणाली.

I ते O

• ICD-11: इंटरनॅशनल क्लासिफिकेशन ऑफ डिसीजेस, जागतिक आरोग्य संघटनेने प्रकाशित केलेले, मानसिक विकारांसह आजारांच्या वर्गीकरणासाठी बहुतेक देशांत वापरले जाणारे.

• निद्रानाश (इन्सोम्निया): झोप लागण्यात, झोप टिकवण्यात किंवा खूप लवकर जाग येण्यात सततची अडचण, ज्याचा दिवसा परिणाम होतो.

• अंतर्दृष्टी (इनसाइट): आपल्याला एखादी स्थिती किंवा समस्या आहे याची व्यक्तीला असलेली जाणीव.

• अनाहूत विचार (इन्ट्रुसिव्ह थॉट): मनात अचानक येणारा नको असलेला विचार, प्रतिमा किंवा ऊर्मी. जवळजवळ प्रत्येकालाच असे विचार येतात.

• मॅनिया: असाधारणपणे जास्त ऊर्जा, झोपेची कमी गरज, धावणारे विचार आणि धोकादायक वर्तनाचा काळ, जो किमान एक आठवडा टिकतो किंवा रुग्णालयात दाखल करण्याची वेळ आणतो.

• मेंटल स्टेटस एक्झॅमिनेशन: मुलाखतीदरम्यान रूप, बोलणे, मनःस्थिती, विचार आणि जाणीव यांचे तज्ज्ञाने केलेले संरचित निरीक्षण.

• मानसिक स्वास्थ्य (मेंटल वेल-बीइंग): अशी अवस्था ज्यात व्यक्ती आपल्या क्षमता ओळखू शकते, सामान्य ताणाचा सामना करू शकते, उत्पादकपणे काम करू शकते आणि आपल्या समुदायाला योगदान देऊ शकते.

• सजगता (माइंडफुलनेस): हेतुपूर्वक आणि कोणताही निवाडा न करता वर्तमान क्षणाकडे लक्ष देणे.

• मूड स्टॅबिलायझर: मनःस्थितीतील चढउतारांची टोके कमी करण्यासाठी, विशेषतः बायपोलर डिसऑर्डरमध्ये, वापरले जाणारे औषध.

• न्यूरोडेव्हलपमेंटल: लहानपणापासून मेंदूचा विकास कसा होतो याच्याशी संबंधित, जसे ऑटिझम, ADHD आणि अध्ययनातील फरक.

• न्यूरोलॉजिस्ट: अपस्मार, पक्षाघात आणि पार्किन्सन्स आजार यांसारख्या मेंदू आणि नसांच्या आजारांवर उपचार करणारा वैद्यकीय डॉक्टर.

• न्यूरॉन: मेंदू आणि शरीरात संदेश पाठवणारी आणि स्वीकारणारी चेतापेशी.

• न्यूरोप्लॅस्टिसिटी: अनुभव आणि अध्ययनाला प्रतिसाद म्हणून आपले जोडणे बदलण्याची मेंदूची क्षमता.

• न्यूरोट्रान्समीटर: सेरोटोनिन किंवा डोपामाइनसारखा रासायनिक संदेशवाहक, जो न्यूरॉन्समध्ये संदेश पोहोचवतो.

• ऑब्सेशन: त्रास देणारा, सतत येणारा, नको असलेला विचार, प्रतिमा किंवा ऊर्मी.

• ऑब्सेसिव्ह-कम्पल्सिव्ह डिसऑर्डर (OCD): अशी स्थिती ज्यात ऑब्सेशन्स आणि कम्पल्शन्स बराच वेळ घेतात किंवा मोठा त्रास देतात.

• ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट: स्वावलंबनासाठी आवश्यक दैनंदिन जीवन, काम आणि सामना करण्याची कौशल्ये विकसित करण्यास लोकांना मदत करणारा व्यावसायिक.

P ते Z

• पॅनिक अटॅक: धडधडणारे हृदय, धाप लागणे आणि चक्कर यांसारख्या शारीरिक लक्षणांसह तीव्र भीतीचा अचानक उफाळा, जो सहसा काही मिनिटांत शिखर गाठतो.

• समवयस्क आधार (पीअर सपोर्ट): मानसिक आरोग्याच्या स्थितीचा स्वानुभव असलेल्या व्यक्तीकडून मिळणारी मदत.

• पर्सनॅलिटी डिसऑर्डर: विचार, भावना आणि नातेसंबंधांचा दीर्घकाळ टिकणारा नमुना, जो ताठर असतो, सांस्कृतिक अपेक्षांपेक्षा वेगळा असतो आणि त्रास किंवा अडचण निर्माण करतो.

• फोबिया: एखाद्या विशिष्ट वस्तू किंवा परिस्थितीची तीव्र, प्रमाणाबाहेरची भीती, जिच्यामुळे टाळाटाळ होते.

• प्रसूतिपश्चात (पोस्टनॅटल / पोस्टपार्टम) नैराश्य: गर्भधारणेदरम्यान किंवा बाळाच्या जन्मानंतर सुरू होणारे नैराश्य.

• पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD): भयंकर किंवा जीवघेण्या घटनेनंतर उद्भवू शकणारी स्थिती, ज्यात पुनर्अनुभव, टाळाटाळ, मनःस्थिती आणि विचारांत नकारात्मक बदल आणि वाढलेली सतर्कता असते.

• प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स: नियोजन, विवेक आणि आत्मसंयम यांत सहभागी असलेला मेंदूचा पुढचा भाग.

• रोगनिदान (प्रॉग्नोसिस): एखाद्या स्थितीचा संभाव्य मार्ग आणि परिणाम.

• सायकिॲट्रिक नर्स: मानसिक आरोग्याची स्थिती असलेल्या लोकांची काळजी घेण्याचे विशेष प्रशिक्षण घेतलेली परिचारिका.

• मानसोपचारतज्ज्ञ (सायकिॲट्रिस्ट): मानसिक आजाराचे निदान आणि उपचार, औषधे लिहून देण्यासह, यांत विशेषज्ञ असलेला वैद्यकीय डॉक्टर.

• मनोशिक्षण (सायकोएज्युकेशन): लोकांना आणि कुटुंबांना एखादी स्थिती, तिचे उपचार आणि ती कशी हाताळावी याबद्दल शिकवणे.

• मानसशास्त्रज्ञ (सायकॉलॉजिस्ट): वर्तन आणि मानसिक प्रक्रियांच्या विज्ञानाचे प्रशिक्षण घेतलेला व्यावसायिक, जो मूल्यमापन, संशोधन किंवा उपचार करू शकतो.

• सायकोसिस: अशी अवस्था ज्यात व्यक्तीचा सामायिक वास्तवाशी काही संपर्क तुटतो, मतिभ्रम किंवा भ्रम यांसारख्या लक्षणांसह.

• मानसोपचार (सायकोथेरपी): प्रशिक्षित थेरपिस्टसोबत संवाद आणि संरचित व्यायामांद्वारे होणारा उपचार, ज्याला संवाद-उपचार (टॉक थेरपी) असेही म्हणतात.

• पुनरावृत्ती (रिलॅप्स): सुधारणेच्या काळानंतर लक्षणे परत येणे.

• लवचीकता (रेझिलियन्स): प्रतिकूलता, आघात किंवा ताणाला सामोरे जाताना जुळवून घेण्याची आणि सावरण्याची क्षमता.

• चिंतनचक्र (रूमिनेशन): कोणताही तोडगा न काढता त्याच काळज्या किंवा दुःखद विचारांवर पुन्हा पुन्हा विचार करणे.

• स्किझोफ्रेनिया: प्रेरणा, भावना आणि विचार यांतील बदलांसह सायकोसिस असलेला गंभीर मानसिक आजार.

• आत्मसन्मान (सेल्फ-एस्टीम): व्यक्तीचे स्वतःच्या किमतीबद्दलचे एकूण मत.

• सेरोटोनिन: मनःस्थिती, झोप, भूक आणि पचन यांत सहभागी असलेले मेंदूतील रसायन.

• SSRI: सिलेक्टिव्ह सेरोटोनिन रीअपटेक इनहिबिटर, नैराश्यविरोधी औषधाचा एक सामान्य प्रकार.

• सामाजिक चिंता विकार (सोशल ॲन्झायटी डिसऑर्डर): सामाजिक परिस्थितींमध्ये आपला निवाडा होईल, आपली फजिती होईल किंवा अपमान होईल याची तीव्र भीती.

• कलंक (स्टिग्मा): आरोग्याच्या स्थितीमुळे किंवा वेगळेपणामुळे लोकांकडे पाहण्याचा नकारात्मक दृष्टिकोन आणि त्यांना दिली जाणारी अन्याय्य वागणूक.

• ताण (स्ट्रेस): मागण्या किंवा धोक्यांना शरीर आणि मनाने दिलेला प्रतिसाद.

• व्यसनविकार (सबस्टन्स यूज डिसऑर्डर): हानी होत असूनही चालू राहणारा आणि नियंत्रणात आणण्यास कठीण असा दारू किंवा अमली पदार्थांच्या वापराचा नमुना.

• संवाद-उपचार (टॉक थेरपी): मानसोपचार पाहा.

• आघात (ट्रॉमा): व्यक्तीच्या सामना करण्याच्या क्षमतेपलीकडचा एखादा जबरदस्त अनुभव किंवा अनुभवांची मालिका.

• ट्रिगर: पूर्वीच्या अनुभवाशी संबंधित तीव्र भावना किंवा आठवणी परत आणणारी गोष्ट.

• विथड्रॉवल: दीर्घ वापरानंतर एखादा पदार्थ कमी किंवा बंद केल्यावर दिसणारी लक्षणे. काही विथड्रॉवल्सना वैद्यकीय देखरेखीची गरज असते.

• स्वास्थ्य योजना (वेलनेस प्लॅन): सवयी, आधार, धोक्याची चिन्हे आणि बरे राहण्यासाठीची पावले यांची यादी असलेली लेखी वैयक्तिक योजना.

अतिरिक्त संज्ञा: भारतीय आणि शास्त्रीय शब्दसंग्रह

या संज्ञा खंड 6 आणि इतरत्र वापरलेल्या हिंदू आणि आयुर्वेदिक स्रोतांतील आहेत. त्या संदर्भासाठी दिल्या आहेत, क्लिनिकल व्याख्या म्हणून नव्हे.

Affect (भाव) — निरीक्षणात आलेली भावना.

Ahamkara — 'मी' घडवणारा; asmita शी संबंधित.

Ahita-artha — मन किंवा इंद्रियाचा अहितकारक विषय (चरक).

Anhedonia (आनंदहीनता) — आनंद हरवणे.

Citta / vritti — मनाचे क्षेत्र आणि त्याच्या लहरी (योगसूत्र 1.2).

CBT / ERP / DBT / IPT / EMDR — उपचारांचे प्रकार.

Dharma — संदर्भानुसार कर्तव्य, नियतिवाद नव्हे.

Diathesis–stress (संवेदनशीलता–ताण) — संवेदनशीलता अधिक भार; नियती नव्हे.

Dissociation (विघटन) — स्वतःपासून, शरीरापासून किंवा जगापासून तुटलेपण.

Dosha — vata, pitta, kapha; मानसिक दोष म्हणून rajas आणि tamas.

Interoception (अंतर्बोध) — शरीराच्या आतील गोष्टी जाणवणे.

Klesha — पाच क्लेश (योगसूत्र 2.3–2.9).

Manas / buddhi / atman — गतिमान मन, बुद्धी, आत्मा.

Sattvavajaya — अहितकारक विषयांपासून मनाचा संयम (चरक सूत्र 11.54).

Sthitaprajna — स्थिर बुद्धी (गीता 2).

Unmada / apasmara — गंभीर मानसिक विक्षोभ आणि झटक्यासारख्या स्मृतिलोपाची शास्त्रीय नावे (स्वतःवर लावायची लेबले नव्हेत).

Window of tolerance (सहनशीलतेची खिडकी) — उत्तेजनेचा तो पल्ला ज्यात शिकणे आणि निवड करणे शक्य असते.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका